توسط : زمان و روش مصرف کود
زمان و روش مصرف کود از عوامل مهم در مدیریت تغذیه گیاه هستند. حتی اگر نوع و مقدار کود بهدرستی انتخاب شده باشد، مصرف آن در زمان نامناسب یا به روش نادرست میتواند باعث کاهش کارایی کود، هدررفت عناصر غذایی و افزایش هزینه تولید شود.
نیاز گیاه به عناصر غذایی در طول دوره رشد ثابت نیست؛ بنابراین برنامه مصرف باید با مرحله رشد، نیاز غذایی محصول، شرایط خاک و آبوهوا و ویژگیهای کود هماهنگ باشد. در مدیریت نوین تغذیه گیاه، انتخاب منبع مناسب، مقدار مناسب، زمان مناسب و محل مناسب بهعنوان چهار اصل مهم مدیریت مصرف عناصر غذایی شناخته میشود.
زمان مصرف کود
زمان مصرف کود باید بهگونهای انتخاب شود که عنصر غذایی در زمانی که گیاه به آن نیاز دارد، در دسترس ریشه قرار داشته باشد و احتمال هدررفت آن حداقل شود.
زمان مناسب برای همه کودها و همه محصولات یکسان نیست. نوع عنصر، شکل کود، مرحله رشد گیاه، ویژگی خاک، روش آبیاری و شرایط آبوهوایی همگی در تعیین زمان مصرف نقش دارند.
برای مثال، نیتروژن نسبت به برخی عناصر تحرک بیشتری در خاک دارد و میتواند از طریق آبشویی، رواناب، دنیتریفیکاسیون یا در برخی شرایط بهصورت گاز از دسترس خارج شود. به همین دلیل، زمانبندی مصرف نیتروژن اهمیت ویژهای دارد و معمولاً بهتر است عرضه آن تا حد امکان با دوره جذب فعال گیاه هماهنگ شود.
مصرف کود پیش از کاشت
بخشی از کودها را میتوان پیش از کاشت یا هنگام آمادهسازی زمین مصرف کرد. این روش میتواند برای تأمین برخی عناصر و اصلاح یا افزایش سطح حاصلخیزی خاک مناسب باشد.
زمان و نحوه مصرف در این مرحله باید با نوع کود و ویژگی عنصر غذایی هماهنگ باشد. برای مثال، کودهای فسفره و پتاسیمی در بسیاری از سامانههای زراعی میتوانند پیش از کاشت یا هنگام کاشت مصرف شوند، اما تصمیم نهایی باید بر اساس آزمایش خاک، نیاز محصول و شرایط مزرعه گرفته شود.
مصرف کود هنگام کاشت
برخی کودها میتوانند همزمان با کاشت یا در نزدیکی محل استقرار بذر مصرف شوند. هدف از این روش، فراهم کردن دسترسی مناسب ریشههای اولیه به عناصر غذایی است.
در مصرف کود در نزدیکی بذر باید فاصله و مقدار مصرف بهدقت رعایت شود؛ زیرا غلظت بالای برخی کودها در مجاورت مستقیم بذر یا ریشههای جوان میتواند موجب آسیب به گیاهچه شود. به همین دلیل، محل قرارگیری کود اهمیت زیادی دارد.
مصرف کود در طول دوره رشد
در بسیاری از محصولات، بهویژه برای عناصر متحرک مانند نیتروژن، مصرف مرحلهای میتواند امکان هماهنگ کردن عرضه عنصر با نیاز گیاه را افزایش دهد.
در این روش، به جای مصرف تمام مقدار مورد نیاز در یک نوبت، کود در چند مرحله و متناسب با مراحل رشد محصول مصرف میشود. این کار میتواند در شرایط مناسب به کاهش احتمال هدررفت و افزایش کارایی مصرف کود کمک کند.
البته تعداد دفعات و زمان هر مرحله به نوع محصول، نوع کود، روش آبیاری و شرایط مزرعه بستگی دارد و نمیتوان یک برنامه ثابت برای همه محصولات تعیین کرد.
روشهای مصرف کود
کودها را میتوان با روشهای مختلفی در اختیار گیاه قرار داد. مهمترین روشها عبارتاند از:
- مصرف خاکی
- پخش سطحی
- مصرف نواری
- مصرف در محل کاشت
- کوددهی همراه آب آبیاری یا فرتیگیشن
- محلولپاشی برگی
انتخاب روش مناسب به نوع کود، عنصر غذایی، ویژگی خاک، سیستم آبیاری، مرحله رشد و هدف کوددهی بستگی دارد.
مصرف خاکی
در روش خاکی، کود مستقیماً در خاک قرار میگیرد تا عنصر غذایی از طریق ریشه در اختیار گیاه قرار گیرد.
این روش برای بسیاری از کودهای پرمصرف و کممصرف کاربرد دارد و میتواند بهصورت پخش سطحی، اختلاط با خاک یا قرار دادن کود در ناحیه مشخصی از خاک انجام شود.
عمق و محل قرارگیری کود باید بهگونهای انتخاب شود که عنصر غذایی برای ریشه قابل دسترس باشد و در عین حال احتمال آسیب به ریشه یا بذر کاهش پیدا کند.
کوددهی نواری
در روش نواری، کود بهصورت نوار یا خطی در نزدیکی ردیف کشت قرار میگیرد. این روش میتواند باعث نزدیکتر شدن منبع غذایی به ناحیه ریشه و افزایش کارایی برخی کودها شود.
در این روش نیز فاصله کود از بذر و ریشه اهمیت دارد و قرار دادن مقدار زیاد کود در تماس مستقیم با بذر میتواند باعث آسیب به گیاهچه شود.
کوددهی همراه آب آبیاری
در فرتیگیشن، کودهای مناسب از طریق سیستم آبیاری در اختیار گیاه قرار میگیرند. این روش امکان توزیع مرحلهای و هماهنگ کردن مصرف کود با برنامه آبیاری و نیاز گیاه را فراهم میکند.
فرتیگیشن در سیستمهای آبیاری مناسب، بهویژه آبیاری قطرهای، کاربرد گستردهای دارد؛ اما نوع کود باید با سیستم آبیاری سازگار باشد و از نظر حلالیت و احتمال ایجاد رسوب مورد بررسی قرار گیرد.
محلولپاشی برگی
در محلولپاشی، عناصر غذایی بهصورت محلول روی سطح برگ و اندامهای هوایی گیاه پاشیده میشوند.
جذب برخی عناصر از طریق برگ امکانپذیر است و محلولپاشی میتواند در شرایطی که جذب ریشهای محدود شده یا برای اصلاح سریع برخی کمبودهای مشخص مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، محلولپاشی معمولاً جایگزین کامل تغذیه ریشهای نیست و برای تأمین تمام نیاز غذایی بسیاری از محصولات کافی نیست.
غلظت محلول نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مصرف محلولپاشی با غلظت نامناسب میتواند باعث سوختگی و آسیب به برگها شود. بنابراین، غلظت و شرایط مصرف باید مطابق توصیه فنی و مشخصات محصول انتخاب شود.
انتخاب روش مصرف بر اساس نوع کود
همه کودها برای همه روشهای مصرف مناسب نیستند. پیش از استفاده باید مشخص شود که کود مورد نظر برای مصرف خاکی، فرتیگیشن یا محلولپاشی مناسب است.
برای مثال، کود مورد استفاده در سیستم آبیاری باید از نظر حلالیت و سازگاری با تجهیزات بررسی شود. همچنین کودهای محلولپاشی باید از نظر غلظت، سازگاری با برگ و احتمال ایجاد سوختگی مورد توجه قرار گیرند.
بنابراین، نوع کود و روش مصرف باید همزمان با یکدیگر انتخاب شوند.
عوامل مؤثر بر زمان مصرف کود
مهمترین عوامل مؤثر بر تعیین زمان مناسب کوددهی عبارتاند از:
- نیاز غذایی محصول در هر مرحله رشد
- نوع و شکل شیمیایی کود
- میزان عناصر موجود در خاک
- بافت و ویژگیهای خاک
- رطوبت خاک
- دمای خاک
- میزان بارندگی
- روش آبیاری
- وضعیت ریشه
- شرایط آبوهوایی
- احتمال آبشویی یا رواناب
- هدف عملکرد و کیفیت محصول
برای نمونه، مصرف کود در شرایطی که احتمال بارندگی شدید و رواناب بالاست میتواند خطر انتقال بخشی از عناصر غذایی از مزرعه را افزایش دهد. بنابراین شرایط محیطی باید هنگام تصمیمگیری درباره زمان مصرف مورد توجه قرار گیرد.
زمان و روش مصرف نیتروژن
نیتروژن یکی از عناصری است که زمانبندی مصرف آن اهمیت زیادی دارد. این عنصر در شرایط مختلف میتواند از مسیرهایی مانند آبشویی، دنیتریفیکاسیون یا فرار به اتمسفر از دست برود.
به همین دلیل، در بسیاری از محصولات توصیه میشود مصرف نیتروژن تا حد امکان با زمان جذب فعال گیاه هماهنگ شود. در برخی شرایط نیز تقسیم مصرف نیتروژن در چند مرحله میتواند نسبت به مصرف یکباره، مدیریت دقیقتری ایجاد کند.
زمان و روش مصرف فسفر و پتاسیم
فسفر تحرک نسبتاً کمی در خاک دارد و محل قرارگیری آن میتواند در دسترسی ریشه به این عنصر مؤثر باشد. به همین دلیل، روشهایی مانند مصرف پیش از کاشت یا قرار دادن مناسب کود در نزدیکی ناحیه ریشه میتوانند در مدیریت فسفر مورد توجه قرار گیرند.
پتاسیم نیز بسته به ویژگی خاک و نیاز محصول میتواند پیش از کاشت یا در طول دوره رشد مصرف شود. انتخاب روش مناسب باید بر اساس نتایج آزمایش خاک، نیاز محصول و ویژگی کود انجام شود.
نکات مهم در مصرف کود
برای افزایش کارایی مصرف کود، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
1.زمان مصرف بر اساس نیاز واقعی گیاه تعیین شود.
2.نوع و مقدار کود پیش از مصرف مشخص شود.
3.شرایط خاک و وضعیت ریشه در نظر گرفته شود.
4.از مصرف کود پیش از بارندگی شدید یا در شرایط نامناسب محیطی، در صورت افزایش خطر هدررفت، خودداری شود.
5.در صورت نیاز، کودهای دارای تحرک بیشتر بهصورت مرحلهای مصرف شوند.
6.روش مصرف با نوع کود و سیستم آبیاری هماهنگ باشد.
7.در محلولپاشی، غلظت مناسب رعایت شود.
8.از تماس مستقیم مقدار بالای کود با بذر یا ریشه جوان جلوگیری شود.
9.سازگاری کودهای مورد استفاده همزمان بررسی شود.
10.پس از کوددهی، وضعیت رشد و تغذیه گیاه پایش شود.
اصل چهارگانه مصرف کود
یکی از چارچوبهای کاربردی برای مدیریت کوددهی، اصل چهارگانه مصرف صحیح عناصر غذایی است:
منبع مناسب: انتخاب کود متناسب با نیاز گیاه و شرایط مزرعه
مقدار مناسب: مصرف به اندازه نیاز واقعی محصول
زمان مناسب: در اختیار قرار دادن عنصر در زمان مورد نیاز گیاه
محل مناسب: قرار دادن کود در موقعیتی که دسترسی گیاه به عنصر افزایش یابد
این چهار اصل به یکدیگر وابستهاند و نمیتوان زمان مصرف را جدا از نوع کود، مقدار مصرف و محل کاربرد بررسی کرد.
جمعبندی
زمان و روش مصرف کود باید متناسب با نوع محصول، مرحله رشد، نیاز غذایی، شرایط خاک، نوع کود و شرایط محیطی تعیین شود. مصرف صحیح کود تنها به انتخاب یک کود مناسب محدود نیست؛ بلکه زمان، مقدار و محل مصرف نیز نقش مهمی در کارایی آن دارند.
مصرف مرحلهای برخی کودها، قرار دادن مناسب کود در ناحیه ریشه، استفاده صحیح از فرتیگیشن و کاربرد هدفمند محلولپاشی از جمله روشهایی هستند که میتوانند در شرایط مناسب به مدیریت بهتر تغذیه گیاه کمک کنند.
در نهایت، هدف از انتخاب زمان و روش مناسب مصرف کود، رساندن عنصر غذایی به گیاه در زمان و محل مناسب، با کمترین میزان هدررفت و بیشترین کارایی است.
مطالب مرتبط
برای آشنایی بیشتر با مدیریت تغذیه و کوددهی، مطالب زیر را مطالعه کنید:
- اصول تغذیه گیاه
- برنامه کوددهی
- کودهای پرمصرف
- کودهای کممصرف
- کودهای آلی
- کودهای زیستی
