:: برای جستجو تایپ کنید ::
نهادههای زیستی
نهادههای زیستی گروهی از نهادههای کشاورزی هستند که بر پایه موجودات زنده، فرآوردههای زیستی یا ترکیبات حاصل از فعالیت آنها تولید میشوند و با هدف بهبود تغذیه گیاه، افزایش کارایی مصرف نهادهها، مدیریت آفات و بیماریها یا بهبود شرایط زیستی خاک مورد استفاده قرار میگیرند.
میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها و قارچهای مفید، فرآوردههای حاصل از فعالیت آنها و برخی ترکیبات زیستی در این گروه قرار میگیرند. استفاده صحیح از نهادههای زیستی میتواند بخشی از نیاز مدیریت تغذیه و حفاظت گیاه را تأمین کند، اما عملکرد آنها به نوع محصول، شرایط خاک و محیط، کیفیت فرآورده و نحوه مصرف وابسته است.
انواع نهادههای زیستی
نهادههای زیستی را میتوان بر اساس هدف و نحوه عملکرد به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
- کودهای زیستی
- عوامل کنترل زیستی آفات
- عوامل کنترل زیستی بیماریها
- محرکهای زیستی گیاه
- میکروارگانیسمهای مفید خاک
- فرآوردههای زیستی مورد استفاده برای بذر و ریشه
هر یک از این گروهها کاربرد متفاوتی دارد و نباید همه محصولات زیستی را صرفاً بهعنوان «کود» در نظر گرفت.
کودهای زیستی
کودهای زیستی یا Biofertilizers فرآوردههایی هستند که حاوی میکروارگانیسمهای زنده مفید بوده و میتوانند از طریق فرآیندهای زیستی به بهبود دسترسی گیاه به برخی عناصر غذایی کمک کنند.
از مهمترین میکروارگانیسمهای مورد استفاده در این محصولات میتوان به برخی باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن، باکتریهای حلکننده فسفات و قارچهای همزیست با ریشه اشاره کرد.
نقش کودهای زیستی با کودهای شیمیایی یکسان نیست؛ برای مثال، یک کود زیستی الزاماً مقدار مشخصی نیتروژن یا فسفر را مستقیماً مانند یک کود معدنی وارد خاک نمیکند، بلکه ممکن است با فعالیت زیستی خود دسترسی گیاه به عناصر غذایی را افزایش دهد.
باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن
برخی باکتریها قادر به تثبیت زیستی نیتروژن هستند و میتوانند نیتروژن موجود در جو را به شکلهایی تبدیل کنند که در چرخه تغذیه گیاه قابل استفاده قرار گیرد.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها، باکتریهای جنس Rhizobium و گروههای مرتبط با آن هستند که با گیاهان خانواده لگومها همزیستی برقرار میکنند.
در این رابطه، باکتریها در گرههای ریشه مستقر شده و در فرآیند تثبیت نیتروژن نقش دارند. عملکرد این همزیستی به گونه گیاه، سویه باکتری و شرایط محیطی وابسته است.
میکروارگانیسمهای حلکننده فسفر
بخشی از فسفر موجود در خاک ممکن است به شکلهایی قرار داشته باشد که دسترسی مستقیم گیاه به آن محدود باشد. برخی میکروارگانیسمها میتوانند با فرآیندهای زیستی، از جمله تولید ترکیبات آلی و تغییر شرایط شیمیایی اطراف ریشه، به افزایش دسترسی بخشی از فسفر کمک کنند.
به همین دلیل، برخی فرآوردههای زیستی با هدف افزایش قابلیت دسترسی فسفر در خاک تولید میشوند.
قارچهای همزیست ریشه
میکوریزا نوعی رابطه همزیستی میان برخی قارچها و ریشه گیاهان است. قارچ میکوریزا میتواند با گسترش شبکه ریسهای خود در خاک، سطح تماس مؤثر با محیط خاک را افزایش دهد.
این ارتباط در شرایط مناسب میتواند به بهبود جذب برخی عناصر، بهویژه فسفر، و همچنین افزایش دسترسی ریشه به آب کمک کند. با این حال، میزان اثرگذاری به نوع قارچ، گیاه میزبان و شرایط خاک وابسته است.
عوامل کنترل زیستی
عوامل کنترل زیستی برای مدیریت آفات و عوامل بیماریزای گیاهی مورد استفاده قرار میگیرند. در این روش، از موجودات زنده یا فرآوردههای زیستی آنها برای کاهش جمعیت یا فعالیت عامل زیانآور استفاده میشود.
برخی باکتریها، قارچها، نماتدها و سایر موجودات زنده میتوانند در برنامههای کنترل زیستی مورد استفاده قرار گیرند.
برای مثال، گونههایی از Bacillus و Trichoderma در برخی محصولات زیستی برای مدیریت عوامل بیماریزای گیاهی کاربرد دارند.
محرکهای زیستی گیاه
محرکهای زیستی یا Biostimulants گروهی از فرآوردهها هستند که با هدف تحریک فرآیندهای طبیعی گیاه یا بهبود ویژگیهای تغذیهای، تحمل تنش و کیفیت محصول مورد استفاده قرار میگیرند.
این محصولات میتوانند شامل موادی با منشأ زیستی، عصارههای گیاهی، مواد هیومیکی، جلبکها، اسیدهای آمینه یا میکروارگانیسمهای مفید باشند.
محرک زیستی را نباید الزاماً جایگزین کود دانست؛ زیرا هدف اصلی آن میتواند تحریک فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه یا بهبود کارایی استفاده از منابع باشد.
کاربرد نهادههای زیستی در کشاورزی
نهادههای زیستی میتوانند در بخشهای مختلف تولید مورد استفاده قرار گیرند، از جمله:
- تیمار بذر
- استقرار اولیه گیاه
- بهبود فعالیت زیستی ریشه
- مدیریت تغذیه گیاه
- افزایش دسترسی به برخی عناصر غذایی
- مدیریت برخی آفات
- مدیریت برخی بیماریهای گیاهی
- کمک به تحمل برخی تنشهای محیطی
- بهبود شرایط زیستی خاک
البته کاربرد هر فرآورده باید بر اساس نوع محصول، عامل هدف و دستور مصرف همان فرآورده انجام شود.
عوامل مؤثر بر عملکرد نهادههای زیستی
برخلاف بسیاری از نهادههای شیمیایی، عملکرد محصولات زیستی به شرایط زنده و محیطی وابستگی زیادی دارد.
مهمترین عوامل مؤثر عبارتاند از:
- دمای خاک و محیط
- رطوبت
- pH خاک
- شوری
- ماده آلی خاک
- نوع محصول
- رقم گیاه
- جمعیت میکروبی خاک
- کیفیت و زندهمانی میکروارگانیسم
- روش مصرف
- زمان مصرف
- شرایط نگهداری محصول
به همین دلیل، ممکن است یک نهاده زیستی در دو مزرعه با شرایط متفاوت، نتایج یکسانی ایجاد نکند.
کیفیت نهادههای زیستی
کیفیت نهاده زیستی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از این محصولات به موجودات زنده وابسته هستند و شرایط تولید، بستهبندی، حملونقل و نگهداری میتواند بر عملکرد آنها اثر بگذارد.
هنگام تهیه نهاده زیستی باید به مواردی مانند نام و نوع میکروارگانیسم، سویه در صورت اعلام، میزان یا غلظت، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری و دستور مصرف توجه شود.
محصولاتی که منشأ و مشخصات فنی مشخصی ندارند، انتخاب مناسبی برای برنامه حرفهای تولید نیستند.
روش مصرف نهادههای زیستی
نهادههای زیستی بسته به نوع محصول میتوانند به روشهای مختلف مورد استفاده قرار گیرند:
- ضدعفونی یا تلقیح بذر
- مصرف در خاک
- استفاده در ناحیه ریشه
- مصرف همراه آب آبیاری، در صورت مجاز بودن
- محلولپاشی، برای برخی فرآوردهها
- استفاده در خزانه یا بستر کشت
روش مصرف باید مطابق دستورالعمل محصول باشد. تغییر خودسرانه مقدار، غلظت یا روش کاربرد میتواند باعث کاهش عملکرد فرآورده شود.
نگهداری نهادههای زیستی
برخی نهادههای زیستی حاوی میکروارگانیسمهای زنده هستند و به همین دلیل نسبت به شرایط نگهداری حساستر از بسیاری از نهادههای شیمیایی هستند.
دمای نامناسب، تابش مستقیم نور، رطوبت یا نگهداری بیش از مدت توصیهشده میتواند کیفیت برخی محصولات را کاهش دهد.
بنابراین، رعایت شرایط درجشده روی بستهبندی و جلوگیری از نگهداری محصول در شرایط نامناسب اهمیت زیادی دارد.
تفاوت نهادههای زیستی و شیمیایی
نهادههای زیستی و شیمیایی از نظر ماهیت و نحوه عملکرد تفاوت دارند.
نهادههای شیمیایی معمولاً بر پایه ترکیبات مشخص و قابل اندازهگیری عمل میکنند، در حالی که بسیاری از نهادههای زیستی بر فعالیت موجودات زنده یا ترکیبات زیستی وابسته هستند.
به همین دلیل، نهادههای زیستی را نباید بهطور کلی جایگزین نهادههای شیمیایی دانست. در بسیاری از سیستمهای تولید، استفاده هدفمند از هر دو گروه میتواند بخشی از یک برنامه مدیریت تلفیقی و پایدار باشد.
مزایای استفاده از نهادههای زیستی
استفاده صحیح از نهادههای زیستی میتواند مزایایی مانند موارد زیر داشته باشد:
- کمک به بهبود فعالیت زیستی خاک
- افزایش دسترسی گیاه به برخی عناصر غذایی
- کمک به مدیریت برخی آفات و بیماریها
- کاهش وابستگی به برخی نهادههای شیمیایی در شرایط مناسب
- افزایش تنوع روشهای مدیریت مزرعه
- کمک به توسعه کشاورزی پایدار
- استفاده از ظرفیت میکروارگانیسمهای مفید در تولید
میزان این مزایا به نوع فرآورده و شرایط مزرعه وابسته است و نمیتوان برای تمام محصولات زیستی یک نتیجه یکسان در نظر گرفت.
محدودیتهای نهادههای زیستی
استفاده از نهادههای زیستی نیز محدودیتهایی دارد. مهمترین آنها عبارتاند از:
- حساسیت برخی فرآوردهها به شرایط محیطی
- تفاوت عملکرد در مزارع مختلف
- وابستگی اثرگذاری به کیفیت محصول
- نیاز به نگهداری مناسب
- تأثیر شرایط خاک و آبوهوایی
- ضرورت انتخاب میکروارگانیسم مناسب
- امکان کاهش اثربخشی در صورت مصرف نادرست
بنابراین، استفاده از محصول زیستی باید بر پایه شناخت شرایط مزرعه و توصیه فنی انجام شود.
نهادههای زیستی در کشاورزی قراردادی
در کشاورزی قراردادی، استفاده از نهادههای زیستی میتواند در چارچوب برنامه تولید و الزامات کیفی محصول تعریف شود. اگر استفاده از یک فرآورده زیستی در قرارداد یا برنامه فنی تولید پیشبینی شده باشد، کیفیت محصول، مشخصات فنی و نحوه مصرف آن باید از ابتدا مشخص باشد.
این موضوع بهویژه در محصولاتی که برای بازارهای حساس، فرآوری صنعتی یا صادرات تولید میشوند اهمیت دارد؛ زیرا نوع نهادههای مورد استفاده ممکن است بخشی از الزامات تولید یا استانداردهای زنجیره تأمین باشد.
نکات مهم هنگام خرید
هنگام خرید نهادههای زیستی بهتر است موارد زیر بررسی شود:
- نوع و کاربرد محصول مشخص باشد.
- میکروارگانیسم یا ماده مؤثره زیستی مشخص شده باشد.
- تولیدکننده و منشأ محصول معتبر باشد.
- تاریخ تولید و انقضا بررسی شود.
- شرایط نگهداری محصول رعایت شده باشد.
- دستور مصرف و روش کاربرد مطالعه شود.
- محصول متناسب با نوع گیاه و هدف مورد نظر انتخاب شود.
- از محصولات فاقد مشخصات فنی و منشأ مشخص استفاده نشود.
جمعبندی
نهادههای زیستی بخشی از نهادههای نوین کشاورزی هستند که با استفاده از ظرفیت موجودات زنده و فرآیندهای زیستی میتوانند در تغذیه گیاه، سلامت خاک، مدیریت آفات و بیماریها و افزایش کارایی تولید نقش داشته باشند.
کودهای زیستی، میکروارگانیسمهای مفید، عوامل کنترل زیستی و محرکهای زیستی از مهمترین گروههای این نهادهها هستند. با این حال، عملکرد آنها به کیفیت فرآورده و شرایط محیطی وابسته است و نمیتوان انتظار داشت یک محصول زیستی در همه مزارع نتیجه یکسانی داشته باشد.
استفاده موفق از نهادههای زیستی زمانی امکانپذیر است که محصول مناسب، برای هدف مناسب، در زمان و روش مناسب و با رعایت شرایط نگهداری و مصرف انتخاب شود.
مطالب مرتبط
برای تکمیل بخش «نهادههای کشاورزی»، این مطالب نیز میتوانند بهصورت لینک داخلی قرار بگیرند:
- بذر و نهال
- کودهای کشاورزی
- آفتکشهای کشاورزی
- کودهای زیستی
- مدیریت آفات و بیماریها
- مدیریت تغذیه و کوددهی