توسط : کودهای کممصرف
کودهای کممصرف برای تأمین عناصر غذایی مورد نیاز گیاه در مقادیر بسیار کمتر از عناصر پرمصرف استفاده میشوند. با وجود نیاز کم گیاه به این عناصر، نقش آنها در فرآیندهای حیاتی مانند فتوسنتز، فعالیت آنزیمها، تشکیل ترکیبات ضروری، رشد بافتهای جوان و تولیدمثل گیاه بسیار مهم است.
عناصر کممصرف ضروری برای گیاه شامل آهن، روی، منگنز، مس، بور، مولیبدن، کلر و نیکل هستند. مقدار مورد نیاز این عناصر کم است، اما کمبود هر یک میتواند رشد و عملکرد گیاه را محدود کند.
عناصر کممصرف گیاه
هر یک از عناصر کممصرف وظیفه مشخصی در گیاه دارد و علائم کمبود آن نیز میتواند با توجه به نوع محصول و شرایط رشد متفاوت باشد.
آهن
آهن در فرآیندهای انتقال الکترون و تشکیل و عملکرد کلروپلاستها نقش دارد و برای فتوسنتز ضروری است. کمبود آهن معمولاً ابتدا در برگهای جوانتر ظاهر میشود و میتواند به زردی بین رگبرگها منجر شود.
از منابع رایج آهن میتوان به سولفات آهن و کلاتهای آهن مانند Fe-EDTA اشاره کرد. انتخاب منبع آهن به شرایط خاک و بهویژه pH آن وابسته است.
روی
روی در فعالیت بسیاری از آنزیمها و تنظیم فرآیندهای رشد گیاه نقش دارد. کمبود روی میتواند باعث کاهش رشد، کوتاه شدن میانگرهها و کوچک ماندن برگها در برخی محصولات شود.
سولفات روی و کلاتهای روی از منابع رایج این عنصر هستند. سولفات روی علاوه بر روی، گوگرد نیز در اختیار گیاه قرار میدهد.
منگنز
منگنز در فتوسنتز، فعالیت برخی آنزیمها و فرآیندهای متابولیکی گیاه نقش دارد. کمبود آن میتواند در برخی گیاهان به ایجاد لکهها یا زردی بین رگبرگها منجر شود.
سولفات منگنز یکی از منابع رایج این عنصر است. قابلیت دسترسی منگنز به شرایط خاک، از جمله pH و وضعیت اکسایش و کاهش، وابسته است.
مس
مس در فعالیت برخی آنزیمها، انتقال الکترون و فرآیندهای مرتبط با فتوسنتز و متابولیسم گیاه نقش دارد. کمبود مس میتواند رشد طبیعی گیاه و تشکیل اندامهای زایشی را تحت تأثیر قرار دهد.
سولفات مس و برخی ترکیبات کلاته مس از منابع مورد استفاده برای تأمین این عنصر هستند.
بور
بور در رشد بافتهای جوان، ساختار دیواره سلولی و فرآیندهای تولیدمثلی گیاه اهمیت دارد. کمبود بور میتواند رشد مریستمها، تشکیل گل و میوه و رشد برخی اندامهای گیاهی را مختل کند.
از منابع رایج بور میتوان به بوراکس و اسید بوریک اشاره کرد. در مصرف کودهای بور، رعایت مقدار توصیهشده اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا فاصله میان مقدار مورد نیاز و غلظتهای آسیبزا برای برخی گیاهان میتواند نسبتاً محدود باشد.
مولیبدن
مولیبدن در فعالیت آنزیمهای مهم گیاه، بهویژه در متابولیسم نیتروژن، نقش دارد. اهمیت این عنصر در گیاهان خانواده لگومها به دلیل ارتباط آن با فرآیند تثبیت زیستی نیتروژن بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
یکی از منابع مورد استفاده برای تأمین مولیبدن مولیبدات آمونیوم است.
کلر
کلر یکی از عناصر ضروری گیاه است و در تنظیم اسمزی، تعادل یونی و برخی فرآیندهای فیزیولوژیک نقش دارد. نیاز گیاه به کلر بسیار کم است و در بسیاری از شرایط، مقدار موجود در خاک و آب برای تأمین نیاز گیاه کافی است.
بنابراین، کمبود کلر در مقایسه با برخی عناصر کممصرف دیگر کمتر مشاهده میشود و مصرف جداگانه آن باید تنها در شرایط مشخص و بر اساس نیاز واقعی انجام شود.
نیکل
نیکل نیز یکی از عناصر ضروری برای گیاه است و در فعالیت آنزیم اورهآز نقش دارد. نیاز گیاه به نیکل بسیار کم است و کمبود آن در شرایط معمول کمتر از کمبود عناصری مانند روی، آهن یا بور مشاهده میشود.
انواع کودهای کممصرف
کودهای کممصرف را میتوان بر اساس عنصر غذایی یا شکل شیمیایی آنها دستهبندی کرد. برخی منابع رایج عبارتاند از:
- سولفات روی
- کلات روی
- سولفات آهن
- کلات آهن
- سولفات منگنز
- سولفات مس
- بوراکس
- اسید بوریک
- مولیبدات آمونیوم
برخی کودها تنها یک عنصر کممصرف را تأمین میکنند و برخی دیگر بهصورت ترکیبی، چند عنصر را در اختیار گیاه قرار میدهند. FAO نیز سولفات روی، کلات روی، سولفات منگنز، بوراکس، سولفات مس، سولفات آهن، کلات آهن و مولیبدات آمونیوم را در میان منابع رایج کودهای ریزمغذی معرفی کرده است.
کودهای کلاته
کودهای کلاته، بهویژه برای عناصری مانند آهن و روی، در شرایطی مورد استفاده قرار میگیرند که شکل معمول عنصر در خاک بهسرعت از دسترس گیاه خارج میشود.
در کودهای کلاته، عنصر غذایی با یک ترکیب آلی پیوند برقرار میکند و این ساختار میتواند در شرایط مناسب به حفظ قابلیت دسترسی عنصر کمک کند. برای مثال، Fe-EDTA و Zn-EDTA از انواع شناختهشده کلاتهای ریزمغذی هستند.
انتخاب نوع کلات نیز باید با توجه به شرایط خاک، بهخصوص pH، انجام شود؛ زیرا همه کلاتها در شرایط یکسان عملکرد مشابهی ندارند.
چه زمانی به کود کممصرف نیاز است؟
وجود یک عنصر در خاک لزوماً به این معنی نیست که گیاه به کود آن عنصر نیاز دارد. مقدار قابل جذب عنصر، ویژگیهای خاک، نیاز محصول و وضعیت تغذیهای گیاه باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
برای مثال، pH خاک میتواند قابلیت جذب برخی ریزمغذیها را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، تشخیص کمبود و تصمیمگیری برای مصرف کود کممصرف بهتر است بر اساس آزمایش خاک، آزمایش بافت گیاه و بررسی علائم مزرعه انجام شود.
روش مصرف کودهای کممصرف
کودهای کممصرف میتوانند بسته به نوع محصول، عنصر غذایی و شرایط مزرعه به روشهای مختلفی مصرف شوند.
روشهای رایج شامل:
- مصرف در خاک
- محلولپاشی برگی
- مصرف همراه آب آبیاری
- استفاده از کودهای ترکیبی حاوی ریزمغذیها
انتخاب روش مصرف باید با ویژگی کود و شرایط محصول هماهنگ باشد. برای نمونه، برخی منابع ریزمغذی برای مصرف خاکی مناسبتر هستند، در حالی که در برخی شرایط محلولپاشی میتواند راهی برای رساندن سریعتر عنصر به اندامهای هوایی باشد.
عوامل مؤثر بر جذب ریزمغذیها
قابلیت جذب عناصر کممصرف به عوامل مختلفی وابسته است. مهمترین آنها عبارتاند از:
- pH خاک
- بافت خاک
- میزان ماده آلی
- رطوبت خاک
- شرایط اکسایش و کاهش
- وجود سایر عناصر غذایی
- فعالیت ریشه
- شرایط آبوهوایی
- ویژگیهای محصول و رقم
به همین دلیل، یک کود کممصرف ممکن است در یک مزرعه مؤثر باشد، اما در شرایط مزرعهای دیگر پاسخ مشابهی ایجاد نکند.
مصرف بیش از حد کودهای کممصرف
کم بودن نیاز گیاه به ریزمغذیها به این معنی نیست که مصرف آنها بدون محدودیت است. برخی عناصر کممصرف، در صورت افزایش بیش از حد غلظت، میتوانند اثرات سمی بر گیاه داشته باشند.
این موضوع بهویژه درباره عناصری مانند بور، مس، منگنز و آهن اهمیت دارد. بنابراین مصرف کودهای کممصرف باید بر اساس نیاز واقعی و توصیه فنی انجام شود و از مصرف خودسرانه مقادیر بالا پرهیز شود.
تشخیص کمبود عناصر کممصرف
علائم ظاهری گیاه میتوانند سرنخهایی برای شناسایی کمبود عناصر غذایی فراهم کنند، اما تشخیص قطعی تنها بر اساس ظاهر گیاه همیشه قابل اعتماد نیست.
زردی برگ، کاهش رشد یا تغییر شکل اندامها ممکن است در اثر کمبود یک عنصر، بیماری، آسیب ریشه، تنش آبی یا عوامل محیطی دیگر ایجاد شود. بنابراین برای تصمیمگیری دقیقتر، باید علائم مزرعه در کنار نتایج آزمایش خاک یا بافت گیاه بررسی شوند.
اصول مصرف کودهای کممصرف
برای استفاده صحیح از کودهای کممصرف، رعایت چند اصل اهمیت دارد:
- ابتدا احتمال کمبود عنصر بررسی شود.
- وضعیت خاک و در صورت نیاز بافت گیاه آزمایش شود.
- عنصر مورد نیاز بهدرستی شناسایی شود.
- منبع کودی متناسب با شرایط خاک انتخاب شود.
- مقدار مصرف بر اساس توصیه فنی تعیین شود.
- زمان و روش مصرف با مرحله رشد گیاه هماهنگ شود.
- از مصرف همزمان و بدون برنامه چند ریزمغذی خودداری شود.
- پس از مصرف، وضعیت گیاه و پاسخ آن پایش شود.
جمعبندی
کودهای کممصرف برای تأمین عناصری به کار میروند که گیاه به مقدار کمی از آنها نیاز دارد، اما نقش آنها در رشد و عملکرد گیاه اساسی است. آهن، روی، منگنز، مس، بور، مولیبدن، کلر و نیکل از عناصر کممصرف ضروری گیاه به شمار میروند.
مصرف این کودها باید بر اساس نیاز واقعی گیاه و شرایط مزرعه انجام شود. آزمایش خاک و بافت گیاه، شناخت ویژگیهای خاک و انتخاب منبع مناسب میتوانند به تصمیمگیری دقیقتر کمک کنند. هدف از مصرف کودهای کممصرف، افزایش مقدار کود نیست؛ بلکه تأمین عنصر مورد نیاز گیاه با مقدار و روش مناسب است.
مطالب مرتبط
برای آشنایی بیشتر با مدیریت تغذیه و کوددهی، مطالب زیر را مطالعه کنید:
- اصول تغذیه گیاه
- برنامه کوددهی
- کودهای پرمصرف
- کودهای آلی
- کودهای زیستی
- زمان و روش مصرف کود
