توسط : محرکهای رشد گیاه
محرکهای رشد گیاه گروهی از فرآوردهها هستند که با هدف بهبود برخی فرآیندهای طبیعی گیاه، افزایش کارایی استفاده از عناصر غذایی، کمک به رشد ریشه و اندامهای هوایی یا افزایش تحمل گیاه در برابر برخی تنشهای محیطی مورد استفاده قرار میگیرند.
این محصولات میتوانند منشأهای مختلفی داشته باشند و شامل موادی مانند عصارههای جلبک، اسیدهای هیومیک و فولویک، اسیدهای آمینه، برخی ترکیبات آلی و میکروارگانیسمهای مفید باشند. عملکرد محرکهای رشد به نوع محصول، ترکیبات آن، گونه گیاهی و شرایط محیطی بستگی دارد.
محرکهای رشد جایگزین مستقیم کودهای غذایی نیستند و نباید کمبود عناصر ضروری گیاه را تنها با استفاده از این محصولات برطرف کرد.
محرک رشد چیست؟
محرک رشد گیاه فرآوردهای است که با تأثیر بر فرآیندهای طبیعی گیاه یا محیط ریشه، میتواند به بهبود رشد، وضعیت تغذیهای، کیفیت محصول یا تحمل برخی تنشهای غیرزیستی کمک کند.
نحوه عملکرد این محصولات با توجه به ترکیبات آنها متفاوت است. برخی میتوانند بر فعالیت ریشه و جذب عناصر غذایی اثر بگذارند و برخی دیگر در شرایط مشخص به بهبود پاسخ گیاه به تنشهای محیطی کمک کنند.
اثر محرک رشد الزاماً به معنای تأمین مستقیم یک عنصر غذایی نیست؛ به همین دلیل، استفاده از آن باید در کنار برنامه مناسب تغذیه و مدیریت مزرعه انجام شود.
انواع محرکهای رشد
محرکهای رشد را میتوان بر اساس منشأ و ترکیبات آنها در گروههای مختلف قرار داد. مهمترین گروهها عبارتاند از:
- محرکهای بر پایه عصاره جلبک
- مواد هیومیکی
- اسیدهای آمینه و پپتیدها
- فرآوردههای میکروبی
- ترکیبات آلی و زیستی
- برخی ترکیبات معدنی و طبیعی با اثر محرک
ترکیب و عملکرد محصولات موجود در هر گروه میتواند با یکدیگر متفاوت باشد و نمیتوان تمام فرآوردههای یک گروه را دارای اثر یکسان دانست.
محرکهای بر پایه جلبک
عصارههای جلبک دریایی از مواد مورد استفاده در برخی محرکهای رشد گیاه هستند. این فرآوردهها میتوانند حاوی ترکیبات زیستی مختلفی باشند که در شرایط مناسب بر رشد و پاسخ گیاه اثر بگذارند.
برخی مطالعات، کاربرد عصارههای جلبکی را در بهبود رشد ریشه و اندام هوایی و افزایش تحمل گیاه به برخی تنشهای محیطی بررسی کردهاند؛ با این حال، نتیجه مصرف به نوع جلبک، روش استخراج، محصول و شرایط محیطی وابسته است.
اسیدهای هیومیک و فولویک
مواد هیومیکی از ترکیبات مهم ماده آلی خاک هستند و فرآوردههای تجاری حاوی هیومیک و فولویک نیز در کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرند.
این ترکیبات میتوانند بر برخی ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی محیط ریشه و دسترسی عناصر غذایی اثرگذار باشند. با این حال، کیفیت و ترکیب محصولات تجاری متفاوت است و استفاده از آنها باید بر اساس مشخصات فنی فرآورده و شرایط خاک انجام شود.
اسیدهای آمینه و پپتیدها
برخی محرکهای رشد حاوی اسیدهای آمینه یا پپتیدها هستند. این ترکیبات میتوانند در فرآیندهای مختلف متابولیکی گیاه نقش داشته باشند.
کاربرد خارجی این محصولات در برخی شرایط ممکن است به بهبود پاسخ گیاه به تنش یا رشد کمک کند، اما میزان اثرگذاری به نوع ترکیب، مقدار مصرف، زمان کاربرد و وضعیت گیاه وابسته است.
محرکهای میکروبی
برخی محصولات محرک رشد حاوی میکروارگانیسمهای مفید هستند که در محیط ریشه مستقر شده و میتوانند بر ارتباط میان ریشه و خاک اثر بگذارند.
این میکروارگانیسمها ممکن است از طریق بهبود دسترسی به برخی عناصر، تولید ترکیبات محرک رشد یا تعامل با ریشه بر رشد گیاه تأثیر بگذارند.
عملکرد این گروه به زندهمانی و کیفیت میکروارگانیسم، شرایط خاک، رطوبت، دما و سازگاری آن با گیاه وابسته است.
محرک رشد و تنظیمکننده رشد
محرکهای رشد و تنظیمکنندههای رشد گیاهی دو مفهوم متفاوت هستند.
محرکهای رشد معمولاً با هدف تحریک یا بهبود فرآیندهای طبیعی گیاه و افزایش کارایی برخی فرآیندهای فیزیولوژیک استفاده میشوند؛ در حالی که تنظیمکنندههای رشد گیاهی موادی هستند که میتوانند فرآیندهای مشخص رشد و نمو گیاه را تنظیم کنند.
هورمونهای گیاهی و موادی با فعالیت مشابه آنها در بحث تنظیم رشد گیاه قرار میگیرند و کاربرد آنها باید بر اساس هدف مشخص و دستورالعمل فنی انجام شود.
کاربرد محرکهای رشد
محرکهای رشد میتوانند در مراحل مختلف تولید مورد استفاده قرار گیرند. مهمترین کاربردهای مورد نظر عبارتاند از:
- کمک به توسعه سیستم ریشهای
- حمایت از رشد اولیه گیاه
- بهبود کارایی جذب و استفاده از برخی عناصر غذایی
- کمک به تحمل برخی تنشهای محیطی
- حمایت از رشد و توسعه اندامهای گیاه
- کمک به بهبود برخی ویژگیهای کیفی محصول
البته کاربرد هر محصول باید با توجه به ترکیبات آن و توصیه فنی تولیدکننده انجام شود.
محرک رشد و تنشهای محیطی
گیاهان در طول دوره رشد ممکن است با تنشهایی مانند خشکی، شوری، گرما یا سرما مواجه شوند. برخی محرکهای رشد با هدف کمک به افزایش تحمل گیاه در برابر این شرایط مورد استفاده قرار میگیرند.
با این حال، محرک رشد نمیتواند جایگزین مدیریت صحیح آبیاری، اصلاح شوری، انتخاب رقم مناسب یا سایر اقدامات اساسی مدیریت تنش شود.
برای مثال، در شرایط کمآبی، اصلاح برنامه آبیاری و مدیریت رطوبت خاک همچنان اقدامات اصلی هستند و استفاده از یک محرک رشد تنها میتواند در صورت اثبات اثرگذاری، نقش مکمل داشته باشد.
روش مصرف محرکهای رشد
محرکهای رشد بسته به نوع فرآورده میتوانند از روشهای مختلفی استفاده شوند، از جمله:
- محلولپاشی برگی
- مصرف خاکی
- استفاده در ناحیه ریشه
- مصرف همراه آب آبیاری
- تیمار بذر یا نشا
انتخاب روش مصرف باید بر اساس نوع محصول و دستورالعمل آن انجام شود. نمیتوان یک روش یا مقدار مصرف را برای تمام محرکهای رشد توصیه کرد.
زمان مصرف محرکهای رشد
زمان مصرف به هدف استفاده از محصول و مرحله رشد گیاه بستگی دارد.
برخی محصولات برای مراحل ابتدایی رشد و توسعه ریشه استفاده میشوند و برخی دیگر ممکن است در دورههای مشخصی که گیاه با تنش یا نیاز فیزیولوژیک خاصی مواجه است کاربرد داشته باشند.
مصرف بدون توجه به مرحله رشد ممکن است باعث افزایش هزینه بدون ایجاد نتیجه قابل توجه شود؛ بنابراین زمان کاربرد باید با هدف استفاده از فرآورده هماهنگ باشد.
عوامل مؤثر بر عملکرد محرکهای رشد
اثرگذاری محرکهای رشد به عوامل متعددی وابسته است، از جمله:
- نوع محصول
- رقم گیاه
- مرحله رشد
- شرایط خاک
- دما
- رطوبت
- شوری
- وضعیت تغذیهای گیاه
- شدت تنش محیطی
- ترکیب و کیفیت فرآورده
- مقدار و روش مصرف
به همین دلیل، نتایج استفاده از یک محصول ممکن است در شرایط مختلف یکسان نباشد.
تفاوت محرک رشد و کود
کود با هدف اصلی تأمین یک یا چند عنصر غذایی مورد نیاز گیاه استفاده میشود، در حالی که محرک رشد معمولاً با هدف تأثیرگذاری بر فرآیندهای طبیعی گیاه یا بهبود کارایی استفاده از منابع مورد استفاده قرار میگیرد.
بنابراین، محرک رشد را نباید جایگزین کود در نظر گرفت.
اگر گیاه به دلیل کمبود نیتروژن، فسفر، پتاسیم یا یک ریزمغذی دچار مشکل باشد، ابتدا باید علت کمبود شناسایی و برنامه تغذیهای مناسب تنظیم شود. استفاده از محرک رشد بدون رفع عامل اصلی کمبود، راهکار مناسبی برای مدیریت تغذیه نیست.
کیفیت محرکهای رشد
کیفیت فرآورده نقش مهمی در نتیجه مصرف دارد. ترکیبات و غلظت مواد مؤثر در محصولات مختلف میتواند تفاوت قابل توجهی داشته باشد.
هنگام خرید باید مواردی مانند ترکیبات محصول، ماده یا مواد مؤثر، غلظت، منشأ، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری و دستور مصرف بررسی شود.
محصولاتی با مشخصات فنی نامشخص یا ادعاهای غیرواقعی نباید مبنای برنامه حرفهای تغذیه و مدیریت مزرعه قرار گیرند.
نکات مهم در مصرف محرکهای رشد
برای استفاده صحیح از این محصولات بهتر است:
- هدف از مصرف پیش از انتخاب محصول مشخص شود.
- وضعیت تغذیهای و شرایط مزرعه بررسی شود.
- محصول متناسب با نوع گیاه انتخاب شود.
- دستور مصرف و غلظت توصیهشده رعایت شود.
- زمان مصرف با مرحله رشد گیاه هماهنگ باشد.
- سازگاری محصول با سایر نهادهها بررسی شود.
- از افزایش خودسرانه مقدار مصرف خودداری شود.
- اثر محصول در شرایط مزرعه ارزیابی شود.
- محرک رشد بهعنوان جایگزین کود یا مدیریت صحیح مزرعه در نظر گرفته نشود.
محرکهای رشد در کشاورزی قراردادی
در کشاورزی قراردادی، استفاده از محرکهای رشد باید با برنامه تولید و الزامات کیفی محصول هماهنگ باشد. اگر محصول نهایی باید ویژگیهای مشخصی از نظر کیفیت، اندازه، زمان برداشت یا سایر شاخصها داشته باشد، هر نهاده مورد استفاده باید با هدف تولید سازگار باشد.
در صورت استفاده از محرکهای رشد در برنامه قراردادی، بهتر است نوع فرآورده، مشخصات فنی و نحوه مصرف آن از ابتدا مشخص باشد و استفاده از محصولات ناشناخته یا فاقد مشخصات معتبر انجام نشود.
جمعبندی
محرکهای رشد گیاه گروهی از فرآوردههای زیستی و غیرزیستی هستند که میتوانند با اثرگذاری بر فرآیندهای طبیعی گیاه، به بهبود رشد، کارایی استفاده از منابع و تحمل برخی تنشهای محیطی کمک کنند.
عصارههای جلبک، مواد هیومیکی، اسیدهای آمینه و برخی فرآوردههای میکروبی از مهمترین گروههای مورد استفاده در این زمینه هستند.
با وجود مزایای احتمالی، عملکرد محرکهای رشد به نوع محصول، ترکیبات، گیاه، شرایط محیطی و روش مصرف وابسته است. بنابراین، استفاده از این محصولات باید بهصورت هدفمند و در کنار مدیریت صحیح تغذیه، آبیاری و سایر عملیات کشاورزی انجام شود.
در نهایت، محرک رشد یک نهاده مکمل است و نمیتواند جایگزین بذر و نهال باکیفیت، تغذیه متعادل، مدیریت آب و سایر اصول اساسی تولید شود.
مطالب مرتبط
- نهادههای زیستی
- کودهای زیستی
- کودهای آلی
- کودهای کشاورزی
- مدیریت تغذیه و کوددهی
- مدیریت تنشهای محیطی
