توسط : آفتکشهای کشاورزی
آفتکشهای کشاورزی از مهمترین نهادههای مورد استفاده برای مدیریت آفات، بیماریها و علفهای هرز در تولید محصولات کشاورزی هستند. این مواد میتوانند با هدف کنترل حشرات، کنهها، عوامل بیماریزا، علفهای هرز و برخی دیگر از عوامل زیانآور مورد استفاده قرار گیرند.
استفاده صحیح از آفتکشها میتواند به کاهش خسارت و حفظ عملکرد و کیفیت محصول کمک کند؛ اما مصرف نادرست، بیش از حد یا بدون تشخیص عامل خسارت میتواند باعث کاهش کارایی، بروز مقاومت، باقیمانده نامطلوب در محصول و آسیب به موجودات غیرهدف و محیط زیست شود. بنابراین، مصرف آفتکش باید بخشی از یک برنامه مدیریت اصولی آفات باشد.
آفتکش چیست؟
آفتکش به ماده یا ترکیبی گفته میشود که برای پیشگیری، کنترل یا کاهش جمعیت یا خسارت عوامل زیانآور مورد استفاده قرار میگیرد.
بر اساس عامل هدف، آفتکشها را میتوان در گروههای مختلفی مانند حشرهکشها، کنهکشها، قارچکشها، علفکشها و نماتدکشها قرار داد.
انتخاب آفتکش باید بر اساس عامل خسارت، محصول، مرحله رشد و شرایط مزرعه انجام شود و صرفاً بر اساس مشاهده یک علامت ظاهری یا نام تجاری محصول نباشد.
انواع آفتکشهای کشاورزی
آفتکشها بر اساس عامل هدف، نحوه اثر و ویژگیهای مختلف به گروههای متعددی تقسیم میشوند.
مهمترین گروهها عبارتاند از:
- حشرهکشها
- کنهکشها
- قارچکشها
- باکتریکشها
- علفکشها
- نماتدکشها
- جوندهکشها
- نرمتنکشها
هر گروه برای مدیریت یک یا چند عامل مشخص کاربرد دارد و نمیتوان یک آفتکش را برای تمام مشکلات مزرعه مناسب دانست.
حشرهکشها
حشرهکشها برای کنترل حشرات زیانآور در محصولات کشاورزی استفاده میشوند. این مواد ممکن است بر اساس نحوه اثر، مرحله زندگی آفت و ویژگیهای شیمیایی خود عملکرد متفاوتی داشته باشند.
برخی حشرهکشها بیشتر روی حشرات در حال تغذیه اثر میگذارند و برخی دیگر میتوانند از مسیرهای متفاوتی وارد بدن آفت شوند.
انتخاب حشرهکش باید بر اساس شناسایی دقیق آفت و مرحله حساس آن انجام شود.
قارچکشها
قارچکشها برای پیشگیری یا مدیریت بیماریهای قارچی گیاهان مورد استفاده قرار میگیرند.
برخی قارچکشها بیشتر نقش حفاظتی دارند و برخی میتوانند در مراحل مشخصی از توسعه بیماری، اثر درمانی یا متوقفکننده داشته باشند. به همین دلیل، زمان مصرف در مدیریت بیماریهای گیاهی اهمیت زیادی دارد.
مصرف تکراری قارچکشهایی با مکانیسم اثر مشابه میتواند احتمال ایجاد مقاومت در جمعیت عوامل بیماریزا را افزایش دهد.
علفکشها
علفکشها برای کنترل علفهای هرز مورد استفاده قرار میگیرند. علفهای هرز با محصولات زراعی و باغی برای منابعی مانند آب، نور، فضا و عناصر غذایی رقابت میکنند و در برخی شرایط میتوانند باعث کاهش عملکرد محصول شوند.
علفکشها ممکن است بهصورت انتخابی یا غیرانتخابی عمل کنند و برخی نیز برای مصرف پیش از سبز شدن یا پس از سبز شدن علفهای هرز طراحی شدهاند.
انتخاب علفکش باید بر اساس نوع علف هرز، مرحله رشد آن، نوع محصول و دستور مصرف محصول انجام شود.
نحوه اثر آفتکشها
آفتکشها بر اساس نحوه اثر میتوانند فرآیندهای زیستی متفاوتی را در عامل هدف تحت تأثیر قرار دهند.
شناخت نحوه اثر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده مکرر از مواد دارای مکانیسم اثر یکسان میتواند فشار انتخابی ایجاد کرده و احتمال شکلگیری جمعیتهای مقاوم را افزایش دهد.
به همین دلیل، در مدیریت حرفهای آفات و بیماریها، تناوب و تنوع مکانیسمهای اثر در چارچوب توصیههای فنی و برنامه مدیریت مقاومت اهمیت دارد.
آفتکش تماسی و سیستمیک
برخی آفتکشها عمدتاً در محل تماس با عامل هدف اثر میکنند، در حالی که برخی مواد پس از جذب میتوانند در داخل گیاه جابهجا شوند.
آفتکشهای سیستمیک در شرایط مشخص میتوانند از طریق اندامهای گیاه جذب شوند و در بافتهای گیاهی توزیع شوند. در مقابل، مواد تماسی بیشتر در محل قرارگیری خود اثر میکنند.
انتخاب بین این دو گروه به عامل خسارت، محصول، مرحله رشد و هدف مدیریت بستگی دارد.
انتخاب آفتکش مناسب
انتخاب آفتکش باید پس از شناسایی عامل خسارت انجام شود. وجود علائم روی گیاه بهتنهایی برای تعیین نوع آفتکش کافی نیست؛ زیرا علائم مشابه میتوانند در اثر آفات، بیماریها، کمبودهای غذایی یا تنشهای محیطی ایجاد شوند.
در انتخاب آفتکش باید موارد زیر مورد توجه قرار گیرد:
- عامل خسارت
- محصول و رقم
- مرحله رشد گیاه
- شدت و گستردگی خسارت
- مرحله رشد آفت یا بیماری
- شرایط آبوهوایی
- مکانیسم اثر
- دوره کارنس
- محدودیتهای مصرف
- خطر آسیب به موجودات غیرهدف
- ثبت و مجاز بودن مصرف محصول برای محصول مورد نظر
زمان مصرف آفتکش
زمان مصرف یکی از عوامل مهم در افزایش کارایی آفتکش است. مصرف زودهنگام یا دیرهنگام ممکن است باعث کاهش اثربخشی و افزایش دفعات مصرف شود.
در بسیاری از برنامههای مدیریت آفات، تعیین زمان مناسب بر اساس پایش مزرعه، مرحله رشد آفت یا بیماری و آستانه اقتصادی خسارت انجام میشود.
همچنین شرایطی مانند دما، بارندگی، رطوبت و وزش باد میتوانند بر عملکرد و ایمنی کاربرد آفتکش اثرگذار باشند.
روشهای مصرف آفتکش
آفتکشها بسته به نوع محصول و فرمولاسیون میتوانند با روشهای مختلفی مصرف شوند، از جمله:
- محلولپاشی
- سمپاشی درختان و اندام هوایی
- مصرف خاکی
- کاربرد همراه آب آبیاری در موارد مجاز
- ضدعفونی بذر
- روشهای موضعی یا تخصصی
روش مصرف باید دقیقاً مطابق برچسب و دستورالعمل فنی همان فرآورده انجام شود؛ زیرا غلظت، حجم آب، زمان مصرف و تجهیزات مناسب برای محصولات مختلف یکسان نیست.
مقاومت به آفتکشها
یکی از مهمترین چالشهای استفاده مداوم از آفتکشها، ایجاد مقاومت در جمعیت آفات و عوامل بیماریزا است.
مقاومت زمانی اهمیت پیدا میکند که یک جمعیت زیانآور پس از مواجهه با یک ماده مؤثره، توانایی زنده ماندن و تولیدمثل بیشتری پیدا کند و کارایی آن ماده کاهش یابد.
برای کاهش خطر مقاومت، استفاده از روشهای مختلف مدیریت آفت و پرهیز از تکرار بیبرنامه مواد دارای مکانیسم اثر مشابه اهمیت دارد.
دوره کارنس
دوره کارنس مدت زمانی است که باید بین آخرین مصرف یک آفتکش و برداشت محصول رعایت شود تا میزان باقیمانده ماده در محصول مطابق حدود و الزامات تعیینشده قرار گیرد.
دوره کارنس برای هر فرآورده، محصول و کاربرد مشخص میشود و نمیتوان یک مدت زمان ثابت برای همه آفتکشها در نظر گرفت.
رعایت دقیق دوره کارنس، بهویژه در محصولاتی که برای مصرف تازه یا صادرات تولید میشوند، اهمیت زیادی دارد.
ایمنی در مصرف آفتکشها
آفتکشها باید با رعایت اصول ایمنی و مطابق دستورالعمل درجشده روی برچسب مصرف شوند.
مهمترین نکات عبارتاند از:
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مناسب
- مطالعه کامل برچسب پیش از مصرف
- رعایت مقدار و روش مصرف توصیهشده
- جلوگیری از تماس مستقیم با ماده
- خودداری از خوردن، آشامیدن یا استعمال دخانیات هنگام کار
- نگهداری آفتکش در محل مناسب و دور از دسترس افراد غیرمسئول
- جلوگیری از آلودگی منابع آب
- شستوشوی مناسب تجهیزات پس از مصرف
- دفع صحیح بستهبندیها و ظروف مصرفشده
آفتکشها و محیط زیست
مصرف نادرست آفتکشها میتواند بر موجودات غیرهدف، منابع آب، خاک و تنوع زیستی اثر منفی داشته باشد.
به همین دلیل، مدیریت آفات نباید تنها بر استفاده از آفتکشها متکی باشد. استفاده از روشهای زراعی، مکانیکی، زیستی و سایر روشهای مناسب در کنار مصرف هدفمند آفتکشها میتواند به کاهش وابستگی به مصرف مواد شیمیایی کمک کند.
مدیریت تلفیقی آفات
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) رویکردی است که در آن روشهای مختلف مدیریت آفات با هدف کنترل مؤثر آفت و کاهش مصرف غیرضروری آفتکشها در کنار یکدیگر استفاده میشوند.
پایش مزرعه، شناسایی دقیق آفت، استفاده از روشهای زراعی و زیستی و در صورت نیاز استفاده هدفمند از آفتکشها از اجزای مهم این رویکرد هستند.
در مدیریت تلفیقی، هدف لزوماً حذف کامل آفت نیست؛ بلکه حفظ جمعیت آفت در سطحی است که خسارت اقتصادی قابل توجهی به محصول وارد نکند.
نکات مهم هنگام خرید آفتکش
هنگام تهیه آفتکش باید موارد زیر بررسی شود:
- عامل هدف بهدرستی شناسایی شده باشد.
- فرآورده برای محصول مورد نظر مجاز باشد.
- ماده مؤثره و غلظت آن مشخص باشد.
- برچسب و دستور مصرف محصول بررسی شود.
- تاریخ تولید و سایر اطلاعات درجشده روی بستهبندی کنترل شود.
- محصول از منبع معتبر تهیه شود.
- دوره کارنس و محدودیتهای مصرف مشخص باشد.
- از خرید فرآوردههای بدون مشخصات و منشأ نامعلوم خودداری شود.
آفتکشها در کشاورزی قراردادی
در کشاورزی قراردادی، مدیریت آفات و بیماریها میتواند مستقیماً بر مقدار، کیفیت و قابلیت عرضه محصول اثر بگذارد. به همین دلیل، نوع مواد مصرفی، زمان کاربرد، رعایت دوره کارنس و الزامات کیفی محصول باید با برنامه تولید و مشخصات مورد انتظار خریدار هماهنگ باشد.
در محصولاتی که برای بازارهای حساس یا صادراتی تولید میشوند، رعایت حدود مجاز باقیمانده سموم و الزامات مربوط به بازار مقصد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین، مصرف آفتکش در کشاورزی قراردادی باید بخشی از برنامه مدیریت تولید و کیفیت محصول باشد، نه یک اقدام جداگانه و بدون برنامه.
جمعبندی
آفتکشهای کشاورزی ابزار مهمی برای مدیریت آفات، بیماریها و علفهای هرز هستند، اما استفاده از آنها باید هدفمند و بر اساس تشخیص صحیح عامل خسارت انجام شود.
انتخاب محصول مناسب، زمان و روش مصرف صحیح، رعایت دوره کارنس، مدیریت مقاومت و توجه به ایمنی انسان و محیط زیست از اصول اساسی مصرف آفتکشها هستند.
بهترین رویکرد، استفاده از آفتکشها در چارچوب مدیریت تلفیقی آفات و تنها در شرایطی است که استفاده از آنها از نظر فنی و اقتصادی ضرورت داشته باشد.
مطالب مرتبط
برای تکمیل بخش نهادههای کشاورزی، مطالب زیر را میتوانید مطالعه کنید:
- بذر و نهال
- کودهای کشاورزی
- آفتکشها و روش مصرف
- مدیریت آفات و بیماریها
- مدیریت علفهای هرز
- مدیریت تلفیقی آفات
